Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej 2027: dofinansowanie dla gmin na schrony, magazyny i sprzęt

Czym jest Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026 i 2027-2031?

Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, w ogłoszeniach urzędów wojewódzkich nazywany programem OLiOC, to dokument przyjmowany uchwałą Rady Ministrów, który według ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej jest podstawą finansowania zadań ochrony ludności, także gminnych. Na te zadania państwo przeznacza corocznie nie mniej niż 0,3% produktu krajowego brutto.

Środki z programu gmina otrzymuje od wojewody jako dotację celową, która może objąć do 100% kosztów zadania.

Program na lata 2027-2031 przyznaje, że w latach 2025-2026 przy budowach skupiano się głównie na dokumentacji. Od 2027 roku każdy wojewoda ma osobny limit na roboty rozłożone na kilka lat, więc schron można budować albo modernizować dłużej niż przez jeden rok budżetowy.

Na co gmina może otrzymać dofinansowanie z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej?

Z programu gmina może opłacić między innymi magazyny, awaryjne zasilanie, schrony i miejsca doraźnego schronienia, sprzęt dla straży pożarnych oraz systemy ostrzegania mieszkańców.

Warunkiem jest przypisanie inwestycji albo zakupu do obszaru, podobszaru i zadania z załącznika nr 1 do programu albo do pozycji z wykazu kwalifikowanych zakupów w załączniku nr 3. Zakup z tego wykazu zawsze mieści się w programie i nie wymaga osobnej opinii, choć wojewoda nadal ocenia, czy gmina go potrzebuje.

Samorządów dotyczy sześć obszarów, bo siódmy, komponent medyczny Szefa Obrony Cywilnej, ma środki wyłącznie w puli centralnej, którą dysponuje minister spraw wewnętrznych:

• Obszar 1, personel ochrony ludności, ma 1% limitu wojewody, przeznaczony głównie na korpus obrony cywilnej, procedury i organizację systemu.
• Obszar 2, ciągłość działania i baza magazynowa, finansuje z 15% limitu awaryjne zasilanie budynków, zapasy wody i jedzenia, magazyny i punkty przetrwania dla mieszkańców.
• Obszar 3, wyposażenie organów i podmiotów ochrony ludności, obejmuje 20% limitu, głównie na straże pożarne: od narzędzi ratowniczych po samochody. Co najmniej trzy czwarte tej kwoty program dzieli według rozdzielników Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a o resztę ubiegają się gminy i inne podmioty.
• Obszar 4, łączność oraz wykrywanie, ostrzeganie i alarmowanie, otrzymuje 5% limitu na urządzenia łączności i systemy ostrzegania mieszkańców.
• Obszar 5, infrastruktura ochronna, ma do dyspozycji 54% limitu na schrony i ukrycia, miejsca doraźnego schronienia, punkty schronienia oraz infrastrukturę medyczną odporną na zagrożenia.
• Obszar 6, edukacja, szkolenia i działalność naukowo-badawcza, ma 5% limitu na szkolenia, ćwiczenia i bazę szkoleniową.

Bieżących remontów infrastruktury program nie finansuje, bo to zadanie własne gminy.

Ile dofinansowania z programu może otrzymać gmina i jakiego wkładu własnego wymaga wojewoda?

Program nie przypisuje kwot pojedynczym gminom. Wojewoda rozdziela pulę, opierając się na lokalnych ocenach ryzyka z planów zarządzania kryzysowego i na potrzebach inwestycyjnych samorządów, i nie może przy tym kierować się wyłącznie liczbą mieszkańców.

Program zakłada, że co roku środki na podstawowe zadania trafią do każdej gminy, o ile sama nie zgłosi wojewodzie, że ich nie potrzebuje. Kwotę, której gmina nie zdoła racjonalnie wykorzystać, wojewoda może przesunąć do innych samorządów.

Wojewoda może wymagać od gminy wkładu własnego do 20% wartości inwestycji, a wyższy udział gminy dopuszcza tylko wtedy, gdy ma ku temu uzasadnienie. Pierwszeństwo ma modernizacja istniejących budowli ochronnych sprawdzonych przez Państwową Straż Pożarną i nadzór budowlany, którą dotacja może pokryć w całości.

Ile środków z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej ma każde województwo w 2026 i 2027 roku?

Na 2027 rok województwa mają od 116,9 mln zł w opolskim do 568,4 mln zł w śląskim, a Warszawa dodatkowo 260,3 mln zł we własnej puli.

Wnioski gmin wojewoda finansuje z limitu, który program wydziela mu ze środków na potrzeby obronne, czyli z części równej 0,15% produktu krajowego brutto. Program na lata 2027-2031 podaje ten limit dla każdego wojewody i dzieli go na obszary.

Z limitu na potrzeby obronne tabele programu dają wojewodom na lata 2027-2031 łącznie 28,0 mld zł, w tym 5,0 mld zł na 2027 rok. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów podaje, że samorządom przypadnie około 30 ze 102,4 mld zł całego programu, ale nie pokazuje wyliczenia.

Kwoty na 2027 rok program nazywa wiążącymi, a na kolejne lata prognozami. Wyjątkowo minister spraw wewnętrznych może jednak przesunąć część środków między pulą wojewodów a pulą centralną. Gdy samorządy z obiektywnych przyczyn nie są w stanie wykorzystać co najmniej 90% puli wojewody, wojewoda może wydać resztę sam, żeby nic z danego roku nie przepadło.

Dla porównania tabela podaje limity na 2026 rok z programu na lata 2025-2026; Warszawa ma osobny limit w obu programach.

Wniosek gminy do wojewody o środki z programu ochrony ludności: zasady, opinie i terminy naborów

Zasady i terminy naborów na 2027 rok każdy wojewoda opracuje według nowego programu i prześle samorządom w jednym dokumencie, zanim zacznie przyjmować wnioski. W 2026 roku nabory ruszały już od połowy stycznia, na przykład w województwie śląskim od 16 stycznia.

W naborach z programu na lata 2025-2026 przygotowywaliśmy zgłoszenia zapotrzebowania do wojewodów dla kilku gmin, najczęściej na zasoby logistyczne, szkolenia personelu i dokumentację techniczną adaptacji piwnic albo magazynów. Były to zadania własne gmin warte od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy zł.

Oprócz wskazania zadania programu gmina uzasadnia we wniosku, po co jej inwestycja przy zasobach, które już ma, jak wpisuje się w potrzeby obronne państwa i dlaczego ma powstać w tym miejscu, oraz opisuje, jak zmieni zdolności gminy.

Potrzeby obronne ocenia wojewódzki zespół zarządzania kryzysowego, który opiniuje inwestycję z udziałem przedstawicieli resortu obrony narodowej. Inwestycje budowlane i zakupy gminy o wartości powyżej 50 000 zł brutto opiniuje minister spraw wewnętrznych, a inwestycje budowlane wieloletnie albo droższe niż 500 000 zł minister razem z ministrem obrony narodowej.

Gdy wojewoda odrzuci wniosek gminy, przedstawia uzasadnienie odrzucenia. Z naszych obserwacji wojewodowie zmniejszali też dofinansowanie, gdy zadanie nie mieściło się w priorytetach danego roku albo gdy kosztorys nie opierał się na aktualnej inwentaryzacji obiektu, dlatego przed wyceną radzę ją odświeżyć.

Terminy pierwszych naborów z 2026 roku w sześciu województwach pokazują, że niektóre trwały od niecałych dwóch do trzech tygodni:

Zasady naboru różniły się między województwami. W Łódzkiem pierwszy nabór obejmował tylko obiekty zbiorowej ochrony, a w Wielkopolsce dotacja na zadania własne gminy wynosiła do 90% ich wartości.

Wielkopolski Urząd Wojewódzki ma już na stronie programu pozycję „Nabór wniosków na rok 2027”, oznaczoną jako strona w przygotowaniu.

Na ekspertyzę obiektu albo program funkcjonalno-użytkowy dwa, trzy tygodnie naboru to za mało, dlatego w pierwszym naborze gmina zdąży zgłosić tylko te zadania, do których ma już gotowe dokumenty.

Przy uzasadnieniu celowości proponuję zacząć od liczby mieszkańców, którym posłuży obiekt albo sprzęt, i od luki w gminnym planie zarządzania kryzysowego, którą zadanie wypełni. Według programu inwestycja ma odpowiadać na potrzeby wskazane w analizie ryzyka, więc ogólny opis zakupu słabo broni się przy podziale środków.

Kto odpowiada za budowę schronów w gminie i z czego je sfinansować?

Na schron gmina może otrzymać dofinansowanie z programu wojewody, w którym schrony należą do obszaru 5, a w części województw także z regionalnego programu unijnego. Za schrony w gminie odpowiada wójt, burmistrz albo prezydent miasta jako organ ochrony ludności. Planuje on liczbę i pojemność obiektów zbiorowej ochrony na terenie gminy i uznaje za budowle ochronne obiekty istotne dla ochrony jej mieszkańców.

Ustawa wyznacza też minimalną pojemność. W mieście obiekty zbiorowej ochrony mają zmieścić przynajmniej połowę osób, które według planu będą tam w czasie zagrożenia, a same budowle ochronne przynajmniej jedną czwartą; poza miastami progi wynoszą 25% i 15%.

Ustawa rozróżnia dwa rodzaje budowli ochronnych. Schron jest hermetyczny i ma urządzenia filtrowentylacyjne albo pochłaniacze regeneracyjne, a ukrycie takiej szczelności nie ma. Obiekty przystosowane do chwilowego schronienia ludzi ustawa nazywa miejscami doraźnego schronienia i opisuje osobno.

Gminy często opisują adaptację obiektu jako schron, choć zakres prac odpowiada miejscu doraźnego schronienia. W naborach inwestycyjnych dla gmin kończyło się to wezwaniem do poprawy, dlatego status obiektu warto ustalić przed opisem projektu.

Gminie, której budynek nie ma piwnicy spełniającej podstawowe warunki techniczne albo nie przeszedł sprawdzenia, proponuję zamiast schronu lub ukrycia miejsce doraźnego schronienia albo punkt schronienia, bo żadne z nich nie wymaga statusu budowli ochronnej.

Program może sfinansować budowlę ochronną dopiero wtedy, gdy obiekt zostanie uznany za budowlę ochronną na zasadach z ustawy. Przed uznaniem istniejącego obiektu wójt zleca jego sprawdzenie komendantowi powiatowemu Państwowej Straży Pożarnej i powiatowemu inspektorowi nadzoru budowlanego. Za budowlę ochronną można też uznać obiekt dopiero planowany.

W Łódzkiem gminy ubiegają się do 30 listopada 2026 roku o wsparcie z działania FELD.15.03. Z tego naboru gmina może sfinansować do 85% kwalifikowalnych kosztów przebudowy obiektu użyteczności publicznej na schron albo inny obiekt zbiorowej ochrony.

Gdy samorząd z Łódzkiego ma już program funkcjonalno-użytkowy dla obiektu użyteczności publicznej przeznaczonego do przebudowy, kierujemy go do łódzkiego naboru unijnego, bo terminów naborów wojewodów na 2027 rok nikt jeszcze nie ogłosił. Własnej opinii wojewody gmina do tego naboru nie zdobywa: wojewoda zaopiniował już typy projektów, a we wniosku wystarczy wykazać, że projekt do nich należy.

W programie wojewody pierwszeństwo mają remont i przystosowanie budowli ochronnych, które stały już przed 2027 rokiem, oraz budowle ochronne w szkołach, przedszkolach i pozostałych kluczowych obiektach użyteczności publicznej, a budowę od 2027 roku można rozłożyć na kilka lat.

Program wojewody zestawiamy z małopolskim naborem w tekście o FEM 14.3, a rolę wojewody w naborach unijnych wyjaśnia poradnik o opinii wojewody.

Ustawa wyłącza spod Prawa zamówień publicznych roboty, dostawy i usługi finansowane ze środków na potrzeby obronne, jeżeli bezpośrednio służą schronieniu w budowlach ochronnych, łączności albo ostrzeganiu ludności. Gmina ogłasza wtedy postępowanie w Biuletynie Informacji Publicznej, a gdy w zadaniu są środki unijne, stosuje procedury właściwe dla tych środków, w tym Prawo zamówień publicznych.

Przygotowania gminy do naborów wojewodów na 2027 rok: od pakietu odporności do dokumentacji

Punktem wyjścia jest opisany w programie podstawowy pakiet odporności gminy, czyli zadania do zapewnienia w pierwszej kolejności:

• procedury współpracy z powiatem, wojewodą, sołectwami, ochotniczą strażą pożarną, organizacjami pozarządowymi i przedsiębiorcami;
• awaryjne źródła energii elektrycznej dla kluczowych obiektów gminnych;
• zaopatrzenie w wodę i jedzenie, materiały higieniczne i opatrunki oraz wyposażenie do zakwaterowania ludzi;
• co najmniej jeden magazyn zasobów ochrony ludności i co najmniej jeden lokalny punkt przetrwania;
• podstawowe wyposażenie ochotniczych straży pożarnych i innych podmiotów ochrony ludności;
• awaryjną łączność zgodną z systemem bezpiecznej łączności państwowej i zintegrowany system powiadamiania mieszkańców;
• punkty schronienia i miejsca doraźnego schronienia;
• przeszkolenie personelu ochrony ludności gminy, strażaków ochotników i sołtysów.

Radzę zacząć od zadań z tego pakietu, których gmina jeszcze nie ma. Celowość zakupu wojewoda ocenia na tle tego, co gmina już posiada, dlatego łatwiej obronić awaryjne zasilanie kluczowych budynków albo system powiadamiania mieszkańców niż kolejny pojazd.

Zadania podobne do pakietu odporności znalazły się we wniosku do regionalnego naboru unijnego, który w 2026 roku przygotowaliśmy dla gminy Tarnówka w powiecie złotowskim: wóz strażacki dla ochotników, kamery termowizyjne na pięciu obiektach zaopatrzenia w wodę, przewoźny zestaw uzdatniający i system ostrzegania mieszkańców. Gmina złożyła ten wniosek 31 sierpnia 2026 roku.

Przed naborem najwięcej czasu zajmuje gminie przygotowanie obiektu i uzasadnienia inwestycji. Do wojewódzkich naborów na 2027 rok gmina powinna więc przygotować pięć elementów:

• gmina potrzebuje aktualnej oceny ryzyka, bo na niej opiera się podział środków, a przy jej przygotowaniu powinien gminę wspierać powiat;
• program zaleca, zwłaszcza przy większych projektach, plan wykonawczy gminy z opisem posiadanych zasobów, także społecznych, i potrzeb, wykazem inwestycji, planem rozmieszczenia zasobów i harmonogramem;
• przy schronie albo ukryciu gmina potrzebuje sprawdzenia obiektu przez straż pożarną i nadzór budowlany oraz uznania go za budowlę ochronną; w sprawach, które obserwowaliśmy, samo sprawdzenie trwało od czterech do dwunastu tygodni;
• na program funkcjonalno-użytkowy przystosowania podziemia szkoły albo urzędu do miejsca doraźnego schronienia współpracujący z nami projektanci potrzebują przeważnie 6-10 tygodni, a na projekt budowlany więcej;
• inwestycję, która nie trafi do wykazu inwestycji wieloletnich wojewody, gmina zabezpiecza na kolejne lata w wieloletniej prognozie finansowej.

Przy wniosku do wojewody pomagamy gminie przygotować uzasadnienie celowości inwestycji, jej związku z potrzebami obronnymi i wyboru lokalizacji. Pomagamy też przy planie wykonawczym gminy i aktualizacji oceny ryzyka w planie zarządzania kryzysowego: dopasowujemy zakres zadań do możliwości technicznych obiektów i wskazujemy, które zgłosić najpierw, a które odłożyć do uznania obiektu za budowlę ochronną.

Dotację z danego roku gmina musi wydać przed końcem grudnia, a rozliczyć do 31 stycznia kolejnego roku. Środki trwałe kupione z programu gmina użytkuje przez co najmniej dziesięć lat, krócej tylko te, które szybciej się zużywają, a zbycie przed czasem wymaga zgody wojewody.

Czy program ochrony ludności sfinansuje schron przydomowy, wkład do projektu unijnego, OSP albo organizacje pozarządowe?