Zielone gminy 2026: dotacja na bioróżnorodność do 95% kosztów kwalifikowanych

Które gminy, powiaty i parki narodowe mogą złożyć wniosek?

Program obejmuje gminy i miasta na prawach powiatu oraz powiaty, na których terenie od 2024 roku utworzono lub powiększono park narodowy albo rezerwat przyrody. Wnioski mogą również składać parki narodowe utworzone lub powiększone od 2024 roku. Wszystkie działania muszą odbywać się na terenie gmin lub miast na prawach powiatu spełniających ten warunek.

• Gmina, która ma wyłącznie starszy rezerwat bez powiększenia od 2024 roku, nie spełnia warunku udziału.
• Sam park krajobrazowy lub obszar Natura 2000 również nie daje prawa do złożenia wniosku.

Taka gmina powinna sprawdzić inne nabory dla samorządów.

Określenie „zielone gminy” ma w NFOŚiGW także inne znaczenie. W programie „Gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracjach” zielonymi gminami nazywa się gminy, w których parki narodowe, rezerwaty przyrody i obszary Natura 2000 zajmują łącznie ponad połowę powierzchni. W naborze na bioróżnorodność ten udział się nie liczy, bo decyduje wyłącznie utworzenie lub powiększenie parku narodowego albo rezerwatu od 2024 roku.

Przed zamówieniem dokumentacji warto ustalić, kiedy utworzono lub powiększono park narodowy albo rezerwat oraz jaka powierzchnia tej zmiany przypada na teren gminy lub powiatu.

• Przy nowym parku lub rezerwacie liczy się powierzchnia utworzonego obszaru, a przy powiększeniu tylko teren dodany do jego granic.
• Data pozwala sprawdzić warunek dotyczący obszaru chronionego, a powierzchnia służy do obliczenia limitu dotacji.
• Datę i granice zmiany określa akt, który ją wprowadził. Rezerwat przyrody tworzy albo powiększa zarządzeniem regionalny dyrektor ochrony środowiska, a granice parku narodowego określa i zmienia rozporządzenie Rady Ministrów.
• Jeżeli akt nie podaje powierzchni przypadającej na teren gminy lub powiatu, gmina może poprosić o nią organ, który wydał akt.

Według komunikatu NFOŚiGW z 21 sierpnia 2026 roku o dotację mogą ubiegać się także gminy, miasta na prawach powiatu i powiaty, na których terenie park narodowy albo rezerwat zostanie utworzony lub powiększony przed końcem naboru, czyli do 30 czerwca 2028 roku.

Program i ogłoszenie opisują jednak ten warunek w czasie przeszłym („utworzono lub powiększono”), a NFOŚiGW sprawdza go przy ocenie wniosku według kryteriów dostępu. Bezpieczniej jest więc złożyć wniosek, gdy akt tworzący albo powiększający park lub rezerwat już obowiązuje.

Projekt może mieć partnerów ponoszących koszty kwalifikowane. Katalog możliwych partnerów obejmuje między innymi jednostki organizacyjne działające w imieniu samorządu, podmioty świadczące usługi publiczne w ramach jego zadań własnych, parki krajobrazowe, pozarządowe organizacje ekologiczne i uczelnie. Udział w projekcie w roli partnera nie daje automatycznie prawa do złożenia własnego wniosku o dotację. Pełną listę partnerów określa punkt 8.3 programu.

Jak obliczyć maksymalną dotację i wkład własny?

Dotacja wynosi najwyżej mniejszą z dwóch kwot: 95% kosztów kwalifikowanych albo limit z hektarów. Wnioskodawca finansuje koszty niepokryte dotacją, w tym wszystkie niekwalifikowane.

Program rezerwuje na ten nabór 40 mln zł. NFOŚiGW może sfinansować do 95% kosztów objętych programem, czyli kosztów kwalifikowanych. Dotacja nie może też przekroczyć limitu obliczanego z powierzchni parków narodowych i rezerwatów utworzonych lub powiększonych od 2024 roku.

Limit jest górną granicą kwoty dotacji, więc nie mnoży się go przez 95%.

Wyliczony limit zaokrągla się w górę do pełnych złotych. Jeżeli dotacja stanowi pomoc publiczną, NFOŚiGW sprawdzi także, czy można jej udzielić oraz czy wnioskowany udział dotacji w kosztach jest dopuszczalny. Zanim wnioskodawca przyjmie do obliczeń 95%, powinien więc ustalić warunki pomocy publicznej dla swojego projektu.

NFOŚiGW przewiduje wypłatę w formie zaliczki lub refundacji. Terminy wypłat NFOŚiGW i wnioskodawca uzgadniają podczas negocjacji. Gmina powinna zestawić kwoty i terminy płatności wykonawcom z planowanymi kwotami i terminami wypłat dotacji. Pozwoli to ustalić, ile środków musi zapewnić do czasu wypłaty dotacji z NFOŚiGW.

Jakie działania i koszty obejmuje program?

Wnioskodawca może wybrać do projektu działania z następującego zakresu:

1. Do projektu można włączyć budowę lub modernizację infrastruktury, która kieruje ruch turystyczny w sposób ograniczający jego szkodliwy wpływ na przyrodę, w tym na cenne gatunki i siedliska.
2. Projekt może też dotyczyć ochrony i rozwoju zielonej i niebieskiej infrastruktury. Zielona infrastruktura obejmuje zaplanowaną i zarządzaną sieć obszarów naturalnych, półnaturalnych i elementów zieleni. Jej część związana z wodą, czyli niebieska infrastruktura, obejmuje także systemy gospodarowania wodą.
3. Dofinansowanie może obejmować ochronę pomników przyrody.
4. Projekt może także promować walory przyrodnicze gmin i rozwijać zielone kompetencje lokalnych społeczności. Zielone kompetencje obejmują wiedzę, umiejętności, postawy i wartości, które pomagają chronić środowisko oraz działać zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju.

Przy zielonej i niebieskiej infrastrukturze wymagane są rozwiązania oparte na naturze, czyli wykorzystujące przyrodę do rozwiązywania problemów społecznych i przynoszące jednocześnie korzyści dla bioróżnorodności oraz korzyści społeczne i ekonomiczne. Projekt musi również zwiększać naturalne zatrzymywanie wód opadowych i roztopowych, nazywane retencją, lub spowalniać ich spływ. Warszawa i 44 miasta z planem adaptacji do zmian klimatu mogą na takie inwestycje uzyskać także dotację z naboru FENX 01.02.

Kolejny wymóg dotyczy ochrony owadów zapylających, ptaków lub nietoperzy, np. przez nasadzenia roślin dostarczających pokarmu albo budki lęgowe. We wniosku trzeba opisać, jak projekt spełni wymagania dotyczące planowanych prac.

Przy infrastrukturze kierującej ruchem turystycznym podstawowymi materiałami muszą być materiały naturalne, np. drewno lub kruszywo. Zarówno przy tej infrastrukturze, jak i przy zielonej i niebieskiej infrastrukturze mała architektura musi pasować do miejscowego krajobrazu przyrodniczo-kulturowego. Inwestycja powinna też zapewniać dostępność osobom ze szczególnymi potrzebami.

Jeżeli projekt obejmuje promocję walorów przyrodniczych i rozwój zielonych kompetencji, musi uwzględniać działania informacyjno-edukacyjne o charakterze trwałym, np. tablice informacyjne, aplikacje lub strony internetowe. Narzędzia edukacyjne trzeba dopasować do potrzeb wybranej grupy odbiorców. Kryteria oceny dopuszczają przy poszczególnych wymaganiach odpowiedź „nie dotyczy”. Jeżeli projekt nie obejmuje na przykład małej architektury, NFOŚiGW zaznacza przy wymaganiu dotyczącym jej wyglądu odpowiedź „nie dotyczy”, a kryterium może zostać ocenione pozytywnie.

Dotacja nie pokryje kosztów nasadzeń roślin uznanych za inwazyjne gatunki obce ani wykonania nieprzepuszczalnych nawierzchni, np. ścieżek, szlaków i parkingów. Niekwalifikowane są także koszty działań, których bezpośrednim celem jest gospodarcze wykorzystanie pozyskanego drewna przez jego sprzedaż. Przed wyceną warto sprawdzić materiały nawierzchniowe i dobór gatunków, ponieważ te decyzje wpływają na możliwość sfinansowania prac.

Jeżeli różni wnioskodawcy planują projekty w tym programie na terenie tej samej gminy, ich działania muszą się uzupełniać. Zakres prac i budżety muszą wykluczać dwukrotne finansowanie tych samych kosztów. Dlatego wnioskodawcy z tej samej gminy powinni uzgodnić, jakie prace i wydatki obejmie każdy z projektów.

Co oznacza słowo bioróżnorodność?

Bioróżnorodność to zróżnicowanie życia na poziomie genów, gatunków i ekosystemów.

Kiedy można złożyć wniosek i ponosić koszty?

NFOŚiGW przyjmuje wnioski w naborze ciągłym od 1 października 2026 roku do 30 czerwca 2028 roku i ocenia je na bieżąco.

Koszty poniesione od 1 października 2026 roku do 30 września 2031 roku mogą zostać uznane za kwalifikowane. Muszą przy tym spełniać warunki programu i wytycznych NFOŚiGW dotyczących kosztów kwalifikowanych oraz być zgodne z zasadami pomocy publicznej, jeżeli projekt jest nimi objęty.

Projekt nie może być zakończony przed dniem złożenia wniosku. Przed podpisaniem umów z wykonawcami gmina powinna ustalić, czy projekt będzie objęty pomocą publiczną i jakie warunki będą wtedy dotyczyć rozpoczęcia prac oraz ponoszenia wydatków.

NFOŚiGW podpisuje umowy o dofinansowanie do 29 grudnia 2028 roku, a środki programu wydatkuje do 31 grudnia 2031 roku. Od wpływu wniosku do podpisania umowy NFOŚiGW ma według § 3 regulaminu łącznie do 72 dni roboczych, jeżeli dotacja nie przekracza równowartości 500 tys. euro. Czas na uzupełnienie dokumentów wydłuża ten okres.

Wniosek składa się przez Generator Wniosków o Dofinansowanie (GWD) z podpisem elektronicznym wywołującym skutki prawne równoważne podpisowi własnoręcznemu. Jeżeli wnioskodawca nie może użyć takiego podpisu, musi przesłać wersję elektroniczną oraz dostarczyć wydruk z kodem kreskowym i oświadczenia podpisane zgodnie z zasadami reprezentacji.

Przy dokumentach papierowych o terminie decyduje wpływ do kancelarii NFOŚiGW w godzinach 7.30-15.30. Wnioskodawca wysyłający dokumenty pocztą lub kurierem musi uwzględnić czas doręczenia. Adres i zasady składania podaje ogłoszenie naboru.

Co przygotować do wniosku?

Lista załączników obejmuje dokumenty dobierane do zakresu przedsięwzięcia. Gmina powinna sprawdzić, które z poniższych wymagań dotyczą jej projektu:

1. Akceptacja organu ochrony przyrody jest wymagana dla działań na obszarach chronionych. Dotyczy to także obszarów Natura 2000 i parków krajobrazowych. Warunek lokalizacji projektu w uprawnionej gminie oraz obowiązek uzyskania akceptacji organu to dwa osobne wymagania.
2. Założenia techniczne są wymagane, jeżeli projekt obejmuje małą infrastrukturę turystyczną lub zieloną i niebieską infrastrukturę. Można przedstawić dokumentację projektową, program funkcjonalno-użytkowy albo koncepcję.
3. Scenariusz edukacyjny jest wymagany przy promocji walorów przyrodniczych i zielonych kompetencjach. Musi wskazywać grupę docelową, tematykę, zakres i narzędzia działań edukacyjnych.
4. List intencyjny lub porozumienie jest wymagane przy udziale partnerów. Dokument określa podział zadań i odpowiedzialności.

5. Do wniosku trzeba dołączyć dokumenty potwierdzające, że koszty oszacowano prawidłowo, np. kosztorys inwestorski, oferty z rozeznania rynku lub kalkulacje. Dokumenty powinny odpowiadać zakresowi prac wpisanemu do budżetu.

   Wniosek przejdzie ocenę kosztów, jeżeli co najmniej 80% kosztów, na które wnioskodawca prosi o dotację, stanowią koszty kwalifikowane. NFOŚiGW obniży wtedy dotację proporcjonalnie do kosztów uznanych za niekwalifikowane. Wniosek zostanie odrzucony, jeżeli koszty zawyżono łącznie o więcej niż 20% wartości wynikającej z kosztorysów, ofert lub kalkulacji.

Wnioskodawca musi porównać alternatywne rozwiązania i uzasadnić, dlaczego wybrał dane rozwiązanie do realizacji. NFOŚiGW oceni na podstawie tej analizy, czy wybór jest optymalny. Jeśli NFOŚiGW oceni to kryterium negatywnie, odrzuci wniosek. Szczegółowe kryteria zawiera program priorytetowy, punkt 8.5.

NFOŚiGW ocenia też, czy wdrożenie projektu jest realne. Wnioskodawca wykazuje to projektami lub metodykami oraz pozwoleniami, zgodami i decyzjami, które już uzyskał. Brakujące pozwolenia może zastąpić harmonogram ich uzyskania. Negatywna ocena gotowości projektu oznacza odrzucenie wniosku.

Po złożeniu wniosku warto wyznaczyć osobę odpowiedzialną za odbieranie pism z NFOŚiGW i przygotowanie odpowiedzi. Regulamin pozwala raz uzupełnić dokumentację na każdym z dwóch etapów oceny.

Na etapie kryteriów dostępu, obejmujących m.in. kompletność wniosku i uprawnienie wnioskodawcy, termin wynosi do 5 dni roboczych od otrzymania wezwania. Na etapie kryteriów jakościowych dopuszczających, dotyczących m.in. planowanych działań i kosztów, wynosi do 7 dni roboczych od otrzymania wezwania.

Przy ocenie jakościowej NFOŚiGW może w uzasadnionym przypadku jednorazowo wydłużyć ten termin o nie więcej niż 5 dni roboczych na pisemny wniosek wnioskodawcy. Uzupełnienie musi wpłynąć do NFOŚiGW przed upływem wyznaczonego terminu.

Jeżeli NFOŚiGW odrzuci wniosek, wnioskodawca może w ciągu 5 dni roboczych od otrzymania pisma o odrzuceniu poprosić pisemnie o powtórną ocenę, wskazać kryteria, z których oceną się nie zgadza, i uzasadnić swoje stanowisko. Może też złożyć w tym samym naborze nowy wniosek na ten sam projekt.

Jakie inne preferencje NFOŚiGW mają gminy z nowym rezerwatem lub parkiem?

Harmonogram NFOŚiGW podaje przy konkursie „Zielone gminy i parki narodowe: renowacja energetyczna budynków” daty od 1 listopada 2026 do 31 stycznia 2027 roku, ale w uwagach informuje, że nabór przeniesiono na 2027 rok. NFOŚiGW zapowiedział w nim korzyści dla samorządów z rezerwatami i parkami narodowymi, a szczegółowe warunki poda ogłoszenie naboru.

NFOŚiGW przewiduje preferencje także w innych programach dla gmin, na których terenie od 2024 roku utworzono lub powiększono park narodowy albo rezerwat. Każdy z tych programów ma własny nabór i odrębne warunki.

W programie „Adaptacja do zmian klimatu” inwestycje na terenie takich gmin mogą otrzymać pożyczkę oprocentowaną według stawki WIBOR 3M minus 100 punktów bazowych, nie mniej niż 1% w skali roku; warunki opisujemy w artykule o dotacji i pożyczce NFOŚiGW na adaptację do zmian klimatu.

Część 1 programu „Gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracjach” dotyczy Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych. WIBOR 3M jest wskaźnikiem referencyjnym oprocentowania trzymiesięcznych depozytów na rynku międzybankowym. Pożyczka na oczyszczalnię albo kanalizację na terenie takiej gminy ma tam oprocentowanie WIBOR 3M pomniejszone o 100 punktów bazowych, ale nie niższe niż 1% w skali roku. Pomniejszenie o 100 punktów bazowych oznacza obniżenie stawki o 1 punkt procentowy.

Pożyczka wynosi co najmniej 1 mln zł, a przy samych przyłączach budynków do istniejącej kanalizacji co najmniej 500 tys. zł. NFOŚiGW przyjmuje wnioski w tej części programu do 29 października 2027 roku.

Pytania o dotację na bioróżnorodność