Retencja wód opadowych w miastach: dotacje FENX 01.02 na adaptację do zmian klimatu do 30 stycznia 2027

Które miasta i podmioty mogą złożyć wniosek w FENX.01.02?

Regulamin naboru dopuszcza wyłącznie Warszawę oraz miasta objęte projektem „Opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców”. Projekt prowadziło w latach 2017-2019 ówczesne Ministerstwo Środowiska, a dziś listę tych 44 miast publikuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska: Białystok, Bielsko-Biała, Bydgoszcz, Bytom, Chorzów, Czeladź, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Elbląg, Gdańsk, Gdynia, Gliwice, Gorzów Wielkopolski, Grudziądz, Jaworzno, Kalisz, Katowice, Kielce, Kraków, Legnica, Lublin, Łódź, Mysłowice, Olsztyn, Opole, Płock, Poznań, Radom, Ruda Śląska, Rybnik, Rzeszów, Siemianowice Śląskie, Słupsk, Sopot, Sosnowiec, Szczecin, Tarnów, Toruń, Tychy, Wałbrzych, Włocławek, Wrocław, Zabrze i Zielona Góra.

Wnioskodawcą może być miasto z tej listy, jego jednostka organizacyjna albo podmiot, który świadczy dla miasta usługi publiczne w ramach jego zadań własnych, na przykład miejska spółka wodociągowa. We wniosku wskazuje się jednego beneficjenta, czyli podmiot odpowiedzialny za projekt, a inny podmiot może ponosić wydatki projektu na podstawie porozumienia albo umowy z wnioskodawcą.

Spółki komunalne składały już takie wnioski samodzielnie. Na liście ocenionych projektów z naboru FENX.01.02-IW.01-001/24 sześć wniosków pochodzi od spółek, między innymi od Aquanet S.A., „Wodociągów Płockich” i Elbląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji, a każdy z nich dostał ocenę pozytywną.

Spółce radzimy występować jako wnioskodawca wtedy, gdy jest właścicielem albo zarządcą infrastruktury objętej projektem i może sfinansować wkład własny. Gdy projekt obejmuje tereny zielone i ulice zarządzane przez gminę, a spółka buduje tylko część sieciową, lepiej, żeby wniosek składało miasto, a spółka ponosiła swoje wydatki na podstawie porozumienia.

Osoby prywatne nie są w tym naborze wnioskodawcami. Zbiorniki na deszczówkę przy domach finansuje osobny program Mikroretencja, w którym wojewódzki fundusz ochrony środowiska pokrywa do 90% kosztów, najwyżej 8 tys. zł na przedsięwzięcie.

Kiedy projekt retencji wód opadowych odpada już w ocenie obowiązkowej?

Kryteria obowiązkowe NFOŚiGW ocenia w systemie „spełnia albo nie spełnia”, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza projekt z dofinansowania. Projekt przechodzi ocenę obowiązkową tylko wtedy, gdy spełnia każdy z poniższych warunków:

• Miasto ma miejski plan adaptacji do zmian klimatu zatwierdzony uchwałą rady miasta, a zakres projektu jest z tym planem zgodny i z niego wynika.
• Inwestycje w zagospodarowanie wód opadowych stanowią co najmniej 50% wartości projektu.
• Projekt wykorzysta co najmniej 15% objętości wód opadowych zatrzymanych w zlewni, którą obejmuje, przy czym za wykorzystanie uznaje się także rozsączanie wody do gruntu i zasilanie zbiorników ziemnych, z których woda wsiąka w grunt.
• Projekt spowalnia albo zatrzymuje odpływ wody dzięki zielono-niebieskiej infrastrukturze, która łączy roślinność z wodą w mieście, oraz rozwiązaniom opartym na przyrodzie.
• Miasto powyżej 100 tys. mieszkańców zwiększa powierzchnię zieleni o co najmniej 2 ha, w tym o 0,3 ha nowej, a mniejsze miasto o co najmniej 1 ha, w tym o 0,15 ha nowej; do przyrostu wlicza się też zbiorniki wodne z roślinnością.
• Wnioskodawca ma i wykorzystał w projekcie inwentaryzację sieci deszczowej z długościami i średnicami, inwentaryzację zieleni, mapę powierzchni uszczelnionych, dane o przepuszczalności gruntu oraz wskazanie obszarów narażonych na podtopienia.
• Projekt jest zgodny z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego albo decyzją o warunkach zabudowy i ma decyzje o środowiskowych uwarunkowaniach dla wszystkich zadań, które ich wymagają.
• Projekt jest gotowy do budowy w stopniu, który zależy od sposobu zlecenia robót. Regulamin opisuje te sposoby według międzynarodowych wzorów umów budowlanych FIDIC albo ich odpowiedników. Gdy wykonawca buduje według projektu przygotowanego przez miasto (tak zwana Czerwona Książka FIDIC), pozwolenie na budowę albo zgłoszenie musi już obejmować co najmniej 40% wartości robót, które go wymagają. Gdy miasto zleca wykonawcy zaprojektowanie i budowę (formuła „zaprojektuj i wybuduj”, tak zwana Żółta Książka FIDIC), musi mieć program funkcjonalno-użytkowy, w którym opisze, czego oczekuje od inwestycji.
• Projekt nie wprowadza inwazyjnych gatunków obcych, wkomponowuje w otoczenie suche zbiorniki retencyjne, które napełniają się tylko podczas deszczu, i bez uzasadnienia nie niszczy cennych siedlisk, takich jak mokradła, torfowiska czy łęgi.

Miastu, którego projekt obejmuje głównie rury kanalizacji deszczowej bez istotnego udziału zieleni, odradzalibyśmy ten nabór albo radzilibyśmy przesunąć projekt na kolejny. Takiego projektu nie da się pogodzić z wymogiem spowalniania odpływu metodami opartymi na przyrodzie ani z progiem przyrostu zieleni. Decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach, jeśli projekt jej wymaga, miasto powinno mieć już w dniu złożenia wniosku, bo regulamin zalicza ją do kryteriów obowiązkowych.

Jakie kryteria wyboru projektów obowiązują i ile punktów trzeba zdobyć?

Po ocenie obowiązkowej przychodzi kolej na punkty, których projekt potrzebuje co najmniej 56. Liczą się razem punkty z kryteriów wspólnych dla całego programu FEnIKS i z kryteriów przygotowanych dla tego działania, które same dają najwyżej 78 punktów; wśród nich najwięcej waży gotowość do realizacji, czyli udział robót, które mają już pozwolenie na budowę.

W miastach, dla których przygotowywaliśmy wnioski na inwestycje deszczowe w programach regionalnych i w NFOŚiGW, pozwolenia na budowę obejmowały w dniu złożenia wniosku zwykle od 30 do 50% wartości robót, i to przy projektach zaawansowanych.

Gdy miasto buduje według własnego projektu, udział poniżej 40% oznacza niespełnienie kryterium obowiązkowego, a udział 40-50% daje tylko 3 z 18 punktów za pozwolenia, więc resztę punktów miasto musi zebrać w innych kryteriach: za rozwiązania oparte na przyrodzie, otwarty system odprowadzania wody i dane do bilansu wód opadowych. Gdy projekt jest dopiero koncepcją w formule „zaprojektuj i wybuduj”, doradzamy objąć wnioskiem tylko te elementy, które da się już opisać parametrami technicznymi i wskaźnikami retencji.

W naborze z 2024 roku 23 z 24 ocenionych projektów zdobyły od 56 do 92 punktów i trafiły na listę podstawową, a projekt z 49 punktami odpadł. Kryteria tego działania Komitet Monitorujący FEnIKS zmienił 27 sierpnia 2025 roku, więc punkty z 2024 roku pokazują tylko skalę konkurencji; o wyniku naboru 2026 rozstrzygną obecne kryteria.

Nabór z 2026 roku nie jest drugi: między nim a naborem z 2024 roku NFOŚiGW prowadził nabór FENX.01.02-IW.01-001/25, który miał do rozdzielenia 500 mln zł i był otwarty od 15 września 2025 roku do 27 lutego 2026 roku, a na jego stronie nie ma jeszcze wyników. Na projekty tego typu NFOŚiGW zapewnił już prawie 1,2 miliarda złotych i podpisał z samorządami 38 umów.

Jaką część projektu pokryje dotacja i skąd miasto weźmie wkład własny?

Dotacja z Funduszu Spójności pokrywa najwyżej 77% wydatków kwalifikowalnych, czyli kosztów, które regulamin pozwala rozliczyć. Jeden projekt nie może dostać mniej niż 1 mln zł. Górny limit dotacji nie istnieje, bo szczegółowy opis priorytetów programu go nie przewiduje, więc granicą pozostaje pula naboru, czyli 400 mln zł.

Wydatki na zarządzanie projektem i jego obsługę administracyjną, czyli koszty pośrednie, NFOŚiGW rozlicza ryczałtem w wysokości 4% kosztów kwalifikowalnych bezpośrednich, a VAT może być kosztem kwalifikowalnym na zasadach określonych w wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027.

Resztę, czyli co najmniej 23% wydatków kwalifikowalnych, oraz cały koszt wydatków niekwalifikowalnych finansuje miasto. W naborze z 2024 roku wnioskowane dotacje wynosiły od 2,2 mln zł (Toruńskie Wodociągi, projekt za 3,9 mln zł) do 116,6 mln zł (Gliwice, projekt za 186,2 mln zł).

Ścieżki, ławki, oświetlenie, place zabaw i inne elementy, które udostępniają zieleń mieszkańcom, mogą stanowić co najwyżej piątą część kosztów kwalifikowalnych (20%), a 25%, gdy wymaga ich konserwator zabytków. Bieżącej pielęgnacji, takiej jak koszenie trawników czy przycinanie żywopłotów, projekt nie sfinansuje.

Swój udział w projekcie i wydatki niekwalifikowalne samorządy, z którymi pracowaliśmy, pokrywały przede wszystkim z budżetu miasta i z preferencyjnych kredytów bankowych. Przy projektach za kilkadziesiąt milionów złotych dokładały pożyczkę NFOŚiGW albo wpływy z opłaty za odprowadzanie wód opadowych, jeśli miasto ją już pobierało.

Krajowy program NFOŚiGW „Adaptacja do zmian klimatu” udziela pożyczek, które mogą objąć wszystkie koszty kwalifikowalne także przy przedsięwzięciach adaptacyjnych finansowanych ze środków zagranicznych; opisujemy go w artykule o pożyczkach NFOŚiGW na adaptację, które samorządy mogą brać w naborze ciągłym.

Ile trwa przygotowanie wniosku o dotację na retencję wód opadowych?

Nad wnioskiem z załącznikami pracujemy zwykle od 2 do 4 tygodni, pod warunkiem że uzyskamy wszystkie niezbędne uzgodnienia i dane. Część kroków nie zależy od nas, dlatego nie podajemy czasu całej procedury po stronie miasta.

W podobnych projektach miast najdłużej trwało uzgodnienie zakresu robót z zarządem zieleni oraz zebranie danych do bilansu wód opadowych. Spis sieci deszczowej, model przepływów i mapę powierzchni uszczelnionych ma zazwyczaj wydział gospodarki komunalnej albo spółka wodociągowa, a ich zebranie razem z aktualizacją inwentaryzacji i warstw mapowych zajmowało od 3 do 6 tygodni.

Warianty opisane w studium wykonalności warto zestawić także pod względem kosztu utrzymania zieleni retencyjnej po zakończeniu projektu. Widzieliśmy wniosek, w którym analiza nie pokazywała, z czego miasto opłaci to utrzymanie, i skończyło się to wezwaniem do poprawy. Stabilność finansowa projektu i poprawność analizy finansowej to tutaj kryteria obowiązkowe, więc jeśli po wezwaniach nadal ich brakuje, projekt dostaje ocenę negatywną.

Jedyną drogą złożenia wniosku jest aplikacja WOD2021, a każdy załącznik podpisuje osoba upoważniona, używając podpisu kwalifikowanego. Pojedynczy załącznik może mieć najwyżej 25 MB, mapy i skany muszą być w formacie PDF albo JPG, a tabele finansowe w arkuszu z odblokowanymi formułami. Na jedno przedsięwzięcie przypada w tym naborze jeden wniosek.

Prace mogą ruszyć jeszcze przed złożeniem wniosku, byle w dniu jego złożenia nie były jeszcze fizycznie zakończone, a do dnia umowy miasto prowadzi je na własne ryzyko. Kwalifikowalne mogą być wydatki od 1 stycznia 2021 roku, a projekt musi się zakończyć do 31 grudnia 2029 roku.

NFOŚiGW może wydłużyć termin naboru, na przykład gdy wnioski nie wyczerpią puli albo gdy zmienią się kryteria; nabór z 2024 roku przedłużył z 31 stycznia na 31 marca 2025 roku. Obecnie regulamin podaje termin 30 stycznia 2027 roku.

Jak długo potrwa ocena i kiedy miasto pozna wyniki naboru?

NFOŚiGW ma na ocenę 120 dni od zamknięcia naboru, więc przy terminie 30 stycznia 2027 roku powinna się ona zakończyć do 30 maja 2027 roku. Minister Klimatu i Środowiska, który w tym naborze pełni funkcję instytucji pośredniczącej, może w uzasadnionych przypadkach przesunąć koniec oceny o najwyżej 60 dni. Projekty z co najmniej 56 punktami NFOŚiGW umieszcza na liście podstawowej, dopóki starczy środków z puli, a pozostałe na liście rezerwowej.

NFOŚiGW ocenia wniosek w dwóch etapach. W pierwszym sprawdza część kryteriów obowiązkowych i może raz wezwać do poprawy, a w drugim ocenia pozostałe kryteria obowiązkowe, przyznaje punkty i może wezwać do poprawy dwa razy.

Na każdą poprawkę przypada 10 dni roboczych, a gdy wnioskodawca nie może dotrzymać tego terminu z przyczyn od siebie niezależnych, NFOŚiGW może go wydłużyć o 7 dni roboczych. Na czas poprawek bieg terminu oceny się zatrzymuje.

Wybrane miasto ma 30 dni na dostarczenie dokumentów do umowy, a umowę zawiera się w ciągu 60 dni od poinformowania o wyniku oceny. Minister Klimatu i Środowiska może przedłużyć ten termin w uzasadnionych przypadkach o najwyżej 90 dni, a w szczególnie uzasadnionych łącznie do ponad 150 dni.

Miasto, które otrzyma ocenę negatywną, może w ciągu 14 dni od doręczenia informacji wnieść protest do Ministra Klimatu i Środowiska, składając go przez NFOŚiGW.

Skąd sfinansować retencję w mieście spoza listy 44 miast?

Miasto spoza listy nie złoży wniosku w FENX.01.02, ale retencję może sfinansować z trzech innych źródeł:

• Z opisanego wyżej krajowego programu NFOŚiGW „Adaptacja do zmian klimatu” miasta spoza listy mogą otrzymać pożyczkę także na zielono-niebieską infrastrukturę i wody opadowe, a budowę kanalizacji deszczowej program dopuszcza dopiero wtedy, gdy przedsięwzięcie zawiera także inne działania adaptacyjne; wnioski NFOŚiGW przyjmuje do 30 września 2034 roku albo do wyczerpania środków.
• Finansowany z Funduszy Norweskich nabór „Zrównoważone miasto” w programie Rozwój Lokalny trwa do 22 stycznia 2027 roku i dopuszcza zieloną infrastrukturę, na przykład ogrody deszczowe, oraz adaptację do zmian klimatu, ale wyłącznie obok obowiązkowego obszaru instytucjonalnego i tylko w miastach, które ogłoszenie wymienia imiennie; listę omawiamy w artykule o miastach uprawnionych do tego naboru.
• W programie „Zielona transformacja” Fundusze EOG planują nabór 1.1 „Zielona transformacja miast” z budżetem 28,8 mln euro i dofinansowaniem od 1 do 3 mln euro na projekt; ogłoszenie zapowiadają na ostatni kwartał 2026 roku, a wnioskować będą mogły samorządy, publiczne podmioty z sektora zdrowia i kultury oraz organizacje pozarządowe w partnerstwie z nimi.

Pytania miast o nabór FENX.01.02